Kultura ruralnih zajednica: obrazovanje, nove forme udruživanja i položaj žene

U razgovoru o proizvodnji, kulturnim navikama i kulturnoj potrošnji u ruralnim odnosno seoskim sredinama ima razloga upitati se kakva su demografska i socijalna obeležja građana koji žive u tim naseljima i da li se oni i koliko razlikuju od građana koji žive u gradovima. Takođe kakvi su uslovi života i naročito uslovi obrazovanja građana u seoskim naseljima, posebno u kontekstu saznanja da je obrazovanje najvažniji kanal društvenog napredovanja i postizanja respektabilnog društvenog statusa. Utoliko rasprava o razvoju i budućnosti seoskih zajednica mora da uključi pitanje uslova i dostupnosti kvalitetnog obrazovanja budući da je ono bitna odrednica socijalnog i ekonomskog statusa društvenih grupa koje bi trebalo da budu među ključnim akterima i nosiocima aktivnosti u oblasti proizvodnje i kulturnog razvoja u seoskim naseljima/zajednicama. Kulturni razvoj i kulturne potrebe ne bi trebalo odvajati od drugih društvenih delatnosti, jer one čine integralni model socijalnog razvoja.

Koncept razvoja sela u Srbiji ne menja se već pola veka. Dominiraju stereotipi o selu kao prevaziđenoj formi društvene zajednice, i gradu kao nužnom ishodu razvoja civilizacije. Selo se vidi kao zaostala, primitivna, nekulturna zajednica. Za objašnjenje negativnih pojava u gradu koristi se sintagma ’’poseljačenje grada’.

U Evropskoj uniji odnos prema selu je potpuno drukčiji. Nova tipologija urbanih i ruralnih područja u EU pokazuje da ne postoji klasična dihotomija selo – grad i da u urbanim regionima živi oko 40 odsto stanoviništva, u mešovitim (intermediare) oko 37 odsto stanovništva, a u ruralnim područjima oko 23 procenata ukupnog stanovništva. Shodno ovakvoj klasifikaciji, u jednom broju evropskih država udeo stanovništva u ruralnim područjima prelazi 40 procenata (Irska – 73%, Slovačka – 50%, Estonija 48%, Mađarska 47%, Slovenija 42%). Prema klasičnoj statističkoj podeli na gradska i ostala naselja, u Sloveniji i Austriji oko 50 procenata stanovništva živi u seoskim područjima. 

Obaveze javnog sektora u oblasti socijalnih i kulturnih prava građana utvrđene su međunarodnim dokumentima koje je Srbija ratifikovala (Međunarodni pakt o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima, Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, Evropska socijalna povelja, Konvencija o pravima deteta, Konvencija o ukidanju svih oblika diskriminacije žena, Konvencija Međunarodne organizacije rada o minimalnim standardima socijalnog obezbeđenja i dr), kao i Ustavom, zakonima i drugim aktima. Definicija usluga od opšteg interesa u međunarodnim dokumentima ukazuje na njihova bitna obeležja (1) jednak pristup za sve, (2) razumni uslovi dostupnosti i (3) visok nivo subvencioniranosti budući da najveći broj ovih usluga nije profitabilan.

Žitelji seoskh, perifernih i saobraćajno neintegrisanih naselja imaju slab pristup javnim službama, kako u pogledu vrste tako i u pogledu kvaliteta pruženih usluga. Njima su ne retko nedostupne i usluge koje su zagarantovane Ustavom. U Srbiji još uvek dominira urbocentrični koncept organizacije javnih službi. 

Povećanje prostorne dostupnosti ne podrazumeva da u svakom naselju odnosno u mestu stanovanja postoje usluge javnih službi, ali podrazumeva da usluga bude dostupna svakom građaninu. To se ostvaruje različitim modalitetima organizovanja usluga. Jedan način je da se formiraju različite komplementarne usluge koje povećavaju gravitaciono područje službe/usluge (đački i studentski domovi i internati, umrežavanje privatne ponude za smeštaj učenika i srednjoškolaca i sl). Smisao organizovanja ovakvih sadržaja je da se poveća područje sa koga dolaze korisnici usluge i time poveća broj/koncentracija korisnika usluga, a da se istovremeno obezbede potrebni uslovi za kvalitetno obavljanje usluge. Drugi način je korišćenje mobilnih usluga ('usluga ka korisniku''). Svrha mobilne usluge je da dopre do korisnika na znatno širem geografskom prostoru, tako što će mobilni timovi u određeno vreme dolaziti u seosko naselje i pružati odgovarajuće usluge lokalnom stanovništvu. Mobilne usluge i službe se prilagođavaju potrebama manjeg broja korisnika koji žive u naseljima disperzovanog tipa, čiji broj i koncentracija nisu dovoljni da obezbede racionalnost organizovanja stalne i klasično (stacionarno) organizovane službe.

Prema zaključcima Evropske komisije, za razvoj ekonomije zasnovane na znanju neophodno je da bar 75 procenata stanovništva bude obuhvaćeno srednjom školom, dok se u Obnovljenoj/dopunjenoj strategiji održivog razvoja Evropske Unije kao jedan od ciljeva postizanja socijalne uključenosti i povećanja zaposlenosti mladih, navodi smanjenje ranog napuštanja školovanja ispod 10 odsto i srednje obrazovanje bar za 85 rocenata stanovništva starosti do 22 godine.

U seoskim naseljima u Srbiji već nekoliko decenija je udeo žena u starosnim kontingentima 20 do 40 godina niži od muškaraca. To pokazuju popisi stanovništva 1991, 2002, i 2011. godine. Statistički podaci potvrđuju da mlade žene u većem broju od muškaraca: (1) migriraju iz Srbije, i (2) napuštaju seoska naselja i odlaze u gradove.

Koji su razlozi za to?

Brojne obaveze i naporan rad u domaćinstvu i poljoprivrednom gazdinstvu. Žena u poljoprivrednom gazdinstvu ima status pomažućeg člana, i ne ostvaruje pravo na penziono osiguranje, nema pravo na plaćeno porodiljsko bolovanje i druge pogodnosti koje imaju zaposleni (naročito u javnom sektoru).

Nedostatak javnih službi (obdanište, škola, zdravstvena služba…) što u značajnoj meri ograničava zapošljavanja van domaćinstva, čak i kada se nađe posao;

Imovinska i pravna nesigurnost žena. Nakon dugogodišnjeg ulaganja i rada na unapređivanju domaćinstva, žena koja je udajom došla u domaćinstvo ne stiče pravo na nasleđivanje. Uvećana vrednost imovine nije zajednička bračna tekovina. Takođe, porodica koja ostaje na imanju nasleđuje ga na jednake delove sa naslednicima koji žive u gradu i ne ulažu niti doprinose održavanju i unapređivanju domaćinstva;

Ako nema imovinu, žena ne može biti korisnik subvencija i drugih pogodnosti koji se daju za unapređenje poljoprivrednog domaćinstva. Žene su vlasnici tek 10 procenata gazdinstava u Srbiji. Dakle, žene ne mogu biti nikakav značajniji akter razvoja poljoprivrede i drugih oblika privređivanja u seoskim područjima.

Neke mere za promenu ovog stanja mogle bi biti:

  • Promena zakona o nasleđivanju tako da veća prava u nasleđivanju imovine ima naslednik odnosno  porodica koja ostaje na imanju, obrađuje i unapređuje posed, i brine o starijim članovima odnosno vlasniku imovine?
  • Korišćenje Ugovora o doživotnom izdržavanju kao pravne forme koja obezbeđuje:  (a) imovinsku i pravnu sigurnost porodice koja živi i unapređuje domaćinstvo i brine o starijim članovima – vlasnicima; (b) imovinsku i pravnu sigurnost žene koja se udaje i ostaje da živi sa mužem u domaćinstvu; i (c) pravičnost u nasleđivanju s obzirom na uloženi rad na održavanju i unapređenju vrednosti imanja (kuća, okućnica).
  • Usmeravanje subvencija u poljoprivredi prema ženama-preduzetnicama i stvaranje zakonske mogućnosti da postane vlasnik ostvarene dobiti.

Organizacije civilnog društva su mahom organizovane u gradskim naseljima, dok su njihove aktivnosti u seoskim naseljima još uvek veoma skromne, bez većeg uticaja i slabo vidljive.  Nekadašnje forme udruživanja kao što su mobe, zadruge i slični oblici međusobne ispomoći su ugašene ili zadržane u simboličnom obliku, a nove se sporo osnivaju.

S obzirom na obeležja seoskih sredina u Srbiji, od posebnog je značaja osnivanje organizacija civilnog društva. Nizak socijalni kapital i nerazvijene forme udruživanja  građana u selima su ozbiljna prepreka za razvoj civilnog društva i s tog razloga bi bilo neophodno usmeravati i podsticati razvoj ovih organizacija od strane NVO koje funkcionišu u gradskim naseljima, opštinskim centrima, na regionalnom ili nacionalnom nivou. Bez podrške organizacija civilnog društva iz gradskih sredina, žitelji seoskih naselja će teško dobiti potrebne informacije o uslovima organizovanja i udruživanja građana, o primerima dobre prakse, o mogućnostima da apliciraju za različite programe na nacionalnom nivou ili fondove EU, projekte drugih država, međunarodnih organizacija i dr. Organizacije civilnog društva mogu u seoskim sredinama obezbeđivati mnoge usluge od vitalnog značaja za socijalni i kulturni razvoj i za unapređenje kvaliteta života žitelja. 

Ksenija Petovar

Objavljeno 12. februara 2013.

Ostavite odgovor